Napomena :
Feljton koji slijedi («Bosna i Hercegovina u Vijeæu Evrope») napisan je 1997. godine i objavljen u dnevnom listu «Osloboðenje». Na prostorima ex-Jugoslavije, bio je to prvi opširniji tekst o ovoj temi. Kasnije, autor se ovom temom bavio i u svojim knjigama «Evropska unija i zemlje bivše Jugoslavije », te u veæ redovnom godišnjem izdanju «Evropska unija za svakoga». Na dan uoèi sveèane ceremonije povodom prijema BiH u punopravno èlanstvo, što se konaèno dogodilo 24. aprila 2002. godine, prvobitna verzija feljtona je djelimice aktuelizirana i objavljena u vanjsko-politièkom servisu agencije SENSE (South East News Service Europe) koju je autor ovog feljona utemeljio u novembru 1998. godine, sa glavnim sjedištem u Sarajevu, a s dopisnièkim centrima u Briselu, Hagu, Vašingtonu, Parizu, Strazburu, Moskvi i Berlinu.
Sekretarijat Vijeæa/Savjeta Evrope je autora ovog feljtona pismeno pohvalio i zahvalio mu što je ova eminentna evropska institucija do tada prvi put opširnije predstavljena javnosti u BiH i regionu.
BOSNA I HERCEGOVINA U VIJEÆU EVROPE
VELIKI KORAK
Rezolucijom Komiteta ministara Vijeæa/Savjeta Evrope broj 2002/5 od 20. marta 2002. godine, Bosna i Hercegovina je, veæ, 24. aprila pozvana da postane punopravni èlan "najstarije zajednièke kuæe demokratije na evropskom tlu". Iako u tom momentu nisu bili ispunjeni svi preduslovi za tako ‘glatku' odluku, meðu èlanicama je, napokon, preovladalo uvjerenje da je Bosni i Hercegovini potrebno pomoæi «iznutra» upravo u najdelikatnijem trenutku nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma - u implementaciji odluke Ustavnog suda o konstitutivnosti naroda na cijeloj teritoriji zemlje. "Kada bi Bosna i Hercegovina bila u stanju da odmah, složno i sama provede odluke o konstitutivnosti sva tri naroda, onda bi to znaèilo da je misija Visokog predstavnika i meðunarodne zajednice suvišna", izjavio je tada spravom predsjedavajuæi Vijeæa ministara BiH, Zlatko Lagumdžija.
U vrijeme kada su besposlica, neriješena pitanja boraca, invalida, penzionera i drugih socijalnih kategorija stanovništva postali rak-rana cijele zemlje, kada se broj iseljavanja mladih neprestano uveæavao i kada su se vlasti (i tada i sada) neobjašnjivo sporo hvatale u koštac s kriminalom i korupcijom - vjerovatno za obiènog graðanina u Sarajevu, Žepi, Brèkom, Gradaècu, Goraždu, Srebrenici, Bihaæu i ma gdje drugdje u Bosni i Hercegovini - odluka Komiteta ministara kao i ranija preporuka Parlamentarne skupštine od 22. januara iste godine, da BiH postane 44. èlanica strazburške familije, nema onu dalekosežnost kakvu bi ovaj politièki èin u sretnijim vremenima mogao imati upravo sa stanovišta društvene motivacije, individualnog dostojanstva, liènih sloboda, temeljnih ljudskih prava i procesa demokratizacije.
Meðutim, ni u mnogo povoljnijim vremenima, sam èin prijema u najstariju organizaciju evropskih zemalja i naroda nije èarobni put kojim se iz problema ulazi u blagostanje. Za svakodnevni život ljudi u BiH, sveèanost prijema, intoniranje himne i podizanje državne zastave u Strazburu (Strasbourg), na kratak rok ne donosi ništa konkretno. Penzije neæe zbog toga porasti. Broj radnih mjesta se neæe poveæati. Lijekovi neæe pojeftiniti. Kamate neæe biti snižene. Vize æe i dalje zadugo još biti potrebne za putovanje gotovo svugdje po svijetu. Hrvatska æe još nekoliko godina samo od juna do septembra (u vrijeme turistièke sezone) biti cinièno blagonaklona dopuštajuæi da se iz ‘bh. tora' može izaæi bez pasoša...Ali prijem u Vijeæe/Savjet Evrope ipak jeste maturski ispit kojim se politièki ovjerava da je naša zemlja ušla u doba zrelosti.
Ako se prijem BiH u Vijeæe/Savjet Evrope posmatra kroz iskustva drugih zemalja, prvo punopravno èlanstvo na nivou Evrope, i to u jednoj ovako važnoj evropskoj organizaciji, mogao bi, korak po korak, znaèajno popraviti opšti utisak o BiH i unaprijediti njen politièki status u oèima najbližih susjeda, Evropske unije, Sjevernoatlanstskog saveza, Svjetske trgovinske organizacija i drugih važnih meðunarodnih organizacija i institucija.
Nije uputno, ipak, biti nerealan, jer je Vijeæe/Savjet Evrope kroz svoje decenijske aktivnosti i ulogu više okrenuto prema èovjeku-pojedincu i njegovom statusu u društvu nego prema državi kao njegovom legitimnom institutu vlasti. Ali bez obzira na to što se ni na jednom ni na drugom polju nikakva èuda neæe dogoditi brzo nakon 24. aprila 2002., prirodno je da graðani BiH poslije ovog dogaðaja imaju formalni osnov za vjerovanje da je otvorena nova - perspektivnija era Bosne i Hercegovine. Ovakav zakljuèak proizilazi i iz osnovnih dokumenata Vijeæa/Savjeta Evrope koji se temelje na vladavini prava, poštovanju zakona, neprikosnovenosti ljudskih sloboda i demokratije, te na humanizaciji opšteg života ljudi - dakle na svemu onome supstancijalnom što svaki normalan èovjek 21. vijeka priželjkuje od ‘svoga sistema vlasti' i okruženja u kojem živi.
Prilagoðavanje gornjim standardima, u BiH je trajalo od 28. januara 1994. kada je primljena u status specijalnog gosta Parlamentarne Skupštine Vijeæa/Savjeta Evrope.
Meðu temeljnim principima Vijeæa/Savjeta Evrope je i "energièna promocija evropske kulture i oèuvanje njenog identiteta". Prijemom u stalno èlanstvo u ovoj evropskoj organizaciji, bosanskohercegovaèka kultura, tradicija i obièaji službeno postaju integralni dio mega-kulturnog blaga Starog kontinenta i njegova identifikacija.
Zašto je to toliko važno?
Vijekovima se u svakovrsnim politièkim i lobistièkim krugovima ‘dokazivalo' da je cijeli Balkan neka vrsta elementarne nepogode koja vijekovima pogaða evropski Zapad, što naravno, ni historijski ni kulturološki nije taèno. Historijski, kulturološki, geografski, demografski i na svaki drugi naèin, jugoistok Evrope je bio nezaobilazna dionica na civilizacijskom putu kojim se drevna azijska kultura širila preko stare Atene i Rimske imperije prema prostoru današnje Evropske unije. Suviše je duga i dobro poznata hronologija zbivanja zbog kojih je balkansko podruèje kasnije postalo evropski patuljak.
Ali, šta je tu je - civilizacijsku i kulturološku elitu u Evropi danas èine zemlje koje su imale viziju odmah nakon najstrašnijeg globalnog rata na njenom tlu (Drugog svjetskog rata), i koje su samo èetiri godine nakon poraza fašizma, veæ 5. maja 1949., osnovale Vijeæe Evrope. Vizionari meðu evropskim državama su u tom trenutku bili: Velika Britanija, Francuska, Belgija, Nizozemska, Švedska, Luksemburg, Norveška, Danska, Italija i Irska. Nešto kasnije, iste godine punopravne èlanice su postale Grèka i Turska. Njemaèka i Island su primljene godinu dana kasnije. Austija je postala punopravni èlan 1956, Kipar 1961, Švicarska 1963, Malta 1965, Portugal 1976, Španija 1977, Lihtenštajn 1978, San Marino 1988, Finska 1989, Maðarska 1990, Poljska 1991, Bugarska 1992, a 1993. godine, primljene su Estonija, Litvanija, Slovenija, Èeška, Slovaèka i Rumunija. Andora je primljena 1994., Latvija, Makedonija, Moldavija i Ukrajina 1995., Ruska Federacija i Hrvatska primljene su 1996., Gruzija 1999., Armenija i Azerbejdžan 2001. godine. Status posmatraèa u meðuvladinim organima Vijeæa/Savjeta Evrope dobile su Kanada, Sveta Stolica, Japan, Sjedinjene Anerièke Države i Meksiko.
Od kako je osnovana ova organizacija poèiva na jedinstvenom principu da svaka evropska zemlja može postati njena punopravna èlanica «ukoliko prihvata principe vladavine prava i ako garantira graðanska prava i osnovne slobode svim graðanima koji u toj zemlji žive, ukljuèujuæi i strance koji su privremeno ili stalno nastanjeni.
Nakon 24. aprila 2002., kada je - nakon više od segam godina prilagoðavanja, testiranja i odgoda, Bosna i Hercegovina primljena u ponopravno èlanstvo Vijeæa/Savjeta Evrope - prigodna strazburška sveèanost, ali i svakovrsne marginalije koje su tih dana pratile bh. politièare i brižljivo delegirane bh. izvjestitelje iz Strazbura, godinama æe (znajuæi nas) ostati dominantnije slike ovog velikog dogaðaja nego sama njegova suština. Paradoksalno je, na primjer, da je i u momentu prijema BiH u najstariju organizaciju evropskih integracija, ovaj dogaðaj izazivao veæu pozornost evropske i svjetske javnosti, analitièara i medija, nego u zemlji koja je napravila taj najteži - prvi korak vlastite evropeizacije. Zato ovaj feljton, osim prijeko potrebne demistifikacije tog složenog i krutog mehanizma selekcije podobnih za evropske integracione procese, ima za cilj da, nakon prijema BiH u Vijeæe/Savjet Evrope, podstakne graðane BiH na (u ovom èasu preambiciozan, ali nezamjenjiv proces) stvaranje opštenarodnog pokreta za ukljuèivanje u evro-atlantske integracije kao, do sada, najracionalniji model globalizacije koji garantira dugoroèan mir na ovom prostoru, ekonomski progres, dokidanje ‘viznih pritvora' i ponovno oživotvorenje toliko potrebnog ljudskog dostojanstva. Rober Šuman (Schumann) - jedan od najveæih evropskih vizionara je nekada davno sjajno opazio da više nema novih pravaca u savremenoj politici - postoji samo jedan: od èovjeka prema èojeku. (Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, drugi dio
DUG PUT DO ÈLANSTVA
Kako je Bosna i Hercegovina postala èlanicom najstarije i najmasovnije organizacije evropskih integracija? Koji su uslovi morali biti ispunjeni? Šta ovim prijemom BiH dobija, a šta nudi Vijeæu/Savjetu Evrope?
Ma koliko se sa distance èinilo da je u Evropi mnogo toga dovedeno "pod konac" zahvaljujuæi pravnom tradicionalizmu i rigoroznosti u provedbi zakona, ipak, i na Zapadu ima duboko ukorijenjenih nepisanih pravila. Jedno od njih se tièe upravo integracija, a ono glasi da zemlja koja nije èlanica makar nekog regionalnog meðudržavnog saveza, teško može pronaæi preèicu i za bilo koji viši nivo integracijskog statusa na tlu Evrope i šire. U Briselu (Bruxelles-Brussels) samoubijeðeno tvrde da u takvom pristupu nema nièega ucjenjivaèkoga prema ostatku Kontinenta. Smatra se, naime, da onaj ko je loš komšija najbližim susjedima, teško može biti pouzdan partner onima s kojima ne živi u geografskoj bliskosti.
Do sada nije bilo primjera da je neka zemlja iz potpune (samo)izolacije "uskoèila" u Evropsku Uniju, Evropsku organizaciju slobodne trgovine (EFTA), natov program Partnerstvo za mir (PfP) ili u NATO, Organizaciju za evropsku bezbjednost i saradnju (OSCE) i td. - iako je posljednja decenija 20. stoljeæa obilježena s više primjera koji potvrðuju da su kriterijumi ‘prijemne komisije' nešto mekši u odnosu na period prije pada Berlinskog zida i serije raspada: prvo bivše Jugoslavije, zatim moænog Sovjetskog saveza, te Èehoslovaèke. Nakon što su teška srca prvi ustupci uèinjeni Ruskoj Federaciji 1996. godine, još drastièniji dokaz popustljivosti (ili nove strategije) Vijeæa/Savjeta Evrope su Jermenija i Azerbejdžan - dvije bivše sovjetske republike koje su posljednje primljene prije BiH iako, po svim ocjenama, stanje u ovim zemljama nije ni po èemu bilo bolje nego èak i u SR Jugoslaviji koja je u tom trenutku, uz Monako bila jedina izvan "kuæe demokratije" - Monako iz vlastitih razloga, a SRJ zbog presporih reformi.
Da bi postala punopravnom èlanicom Vijeæa/Svjeta Evrope, Bosna i Hercegovina se, uz sve neophodne adaptacije zakonodavno-demokratske naravi, prethodno morala afirmisati i kao konstruktivna èlanica Pakta stabilnosti i regionalne Inicijative za saradnju u jugoistoènoj Evropi. Morala je normalizirati diplomatske odnose sa SR Jugoslavijom, ustanoviti specijalne (liberalne) trgovinske odnose sa susjedima, prihvatiti paktovsku inicijativu o uspostavi regionalne carisnke unije itd. Uz sve to imala je i gotovo sedmogodišnji pripravnièki staž u VE zbog mnoštva specifiènosti ustavno-pravne, organizacione, politièke i eknomske prirode ove Dejtonske tvorevine.
Tokom pripravnièkog staža brojne komisije i komiteti u Strazburu koji od završetka rata prouèavaju stanje i perspektive ove zemlje, najviše pažnje su poklanjali postupcima vlasti prema ljudskim pravima, slobodi javnih medija, odnosu vlasti prema politièkoj opoziciji, upotrebi vjere, šansama mladih za vlastito samopotvrðivanje...Okosnica svih aktivnosti Vijeæa/Savjeta Evrope (od prihvatanja vlastitog Statuta u londonskoj Palati svetog Džejmsa/James's Palace, 5. maja 1949. do danas) bila je i ostala Evropska konvencija o ljudskim pravima. To je ujedno i prvi meðunarodni dokument kojeg je Vijeæe/Savjet Evrope potpisalo i prihvatilo kao vlastiti manifest. Dogodilo se to (ponovimo s razlogom još jednom) samo èetiri godine nakon Drugog svjetskog rata i samo dvije i po godine nakon što je tadašnji britanski premijer Vinston Èerèil/Winston Churchill u poznatom ciriškom govoru od 19. septembra 1946. pozvao graðane i vladare Evrope na stvaranje "Ujedinjenih Evropskih Drzzava".
Od tada, svaka zemlja koja zaželi pristupiti evropskim integracijama, a prvi veliki korak na tom putu je Vijeæe/Savjet Evrope, obavezna je prije formalnog poziva za prijem u punopravno èlanstvo, dati pismenu garanciju da æe "poštovati princip vladavine prava" (èlan 1.3 Statuta VE), da "mora garantirati svakoj osobi pod njenom jurisdikcijom uživanje svih osnovnih ljudskih prava i sloboda pojedinca." Svaka èlanica ove meðunarodne organizacije, obavezna je "da aktivno i iskreno saraðuje sa Vijeæem/Savjetom Evrope u postizanju temeljnih ciljeva iz Prvog èlana Statuta ove organizacije". Kada postane punopravna èlanica, svaka od zemalja se obavezuje da æe automatski pristupiti i Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i da æe prihvatiti sve najvažnije meðunarodne protokole u vezi s tim.
Biti èlanom Vijeæa/Savjeta Evrope jeste velika èast i priznanje. Za državne vlasti je to vrlo ozbiljan test zrelosti i odgovornosti. Za graðane institucionalno-pravna prilika da se i pojedinaèno mogu približiti onima koji za sebe tvrde da žive u demokratiji. Ali dolazak svake nove nacije u strazburšku porodicu naroda velika je dobit i za same osnivaèe "najstarije evropske kuæe demokratije", kako Vijeæe/Savjet Evrope najèešæe neformalno nazivaju.
Meðutim, èinjenica da je oko 3,9 miliona stanovnika BiH konaèno udruženo u porodicu od oko 800 miliona ljudi samo po sebi nije premija od koje se može živjeti trajno. Veliki poslovi tek dolaze nakon prijema, jer ovu zemlju i dalje biju loši glasovi po pitanju ljudskih prava i graðanskih slobda; stanje u medijima u vrijeme nastajanja ovih redova se ocjenjuje najnižom ocjenom u regiji; ratni prognanici nisu sigurni u sredinama u koje se vraæaju kao manjina itd. Da li Vam je, na primejr poznato da je prema Godišnjem izvještaju meðunarodne organizacije Hjuman rajts voè/Human Rights Watch, BiH na listi 66 zemalja u kojima se krše èak i osnovna ljudska prava i uskraæuju ljudske slobode? Delegacija BiH je, prilikom sveèane ceremonije prijema, morala u Strazburu položiti pismene ganacije da æe u potpunosti ispoštovati èlan 3 Statuta Vijeæa/Savjeta Evrope koji se odnosi na poštovanje principa vladavine prava, a samim èinom prijema u punopravno èlanstvo, svaka se zemlja obavezuje i na automatsko prihvatanje ne samo Evropske konvencije o ljudskim pravima veæ i svih najvažnijih meðunarodnih protokola u vezi s ovim dokumentom.
Nakon prijema, bh. vlastima je u Strazburu izdiktirano i dodatnih oko 90 zadataka koji se moraju ispuniti, Evropska unija je delegiraja svojih 18 preduslova za poèetak pregovora o Sporazumu stabilizacije i pridruživanju, a NATO, pak, ima svojih 5 najvažnijih kriterija za prijem u Partnerstvo za mir (PfP).
Ma koliko se na prvi pogled èinilo da veliki i jaki permanentno ucjenjuju male i ekonomski nemoæne, argumenti èesto zafale pred pitanjem alternative. Jer da nisu harmonizirane po rigoroznim standardima zajedništva, koegistencije, meðusobnog uvažavanja i nadreðenosti zajednièkih ciljeva i inetersa - ni jedna meðunarodna organizacija ne bi opstala. Evropska unija je u tom smislu posebno i još zanimljivija prièa, ali je i tema za neku drugu priliku.(Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, treæi dio
SVE ZA VLADAVINU PRAVA
Potenciranje "vladavine prava", što i jeste kamen temeljac postojanja i funkcioniranja Vijeæa/Savjeta Evrope, moglo bi manje upuæene odvesti u zabludu da se sve èlanice ove jedinstvene organizacije iskljuèivo bave onim što rade i Evropska unija, Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju (OESC), nevladine organizacije, graðanski forumi ili državni organi. Nije, meðutim, tako.
Iako ne spada u red najmoænijih evropskih institucija, jer ne raspolaže mochnim budžetima za podsticanje ekonomskog razvoja i izgradnju infratrukture zakržljalih zemalja evropskog jugoistoka, niti pak ima obilne fondove za humanitarne akcije - po èemu je Evropska unija postala veæ poznata na ovim podruèjima - Vijeæe/Savjet Evrope kroz rad svojih najviših organa i operativnih tijela kao što su Parlamentarna skupština, Savjet ministara, Biro Parlamentarne skupštine, Sekretarijat i desetine komiteta, komisija, potkomiteta i drugih struènih tijela, prati stanje i zauzima stav o svim najvažnijim pitanjima i temama osim iz vojno-sigurnosne oblasti. Polazeæi od svog osnovnog cilja: postizanje što veæeg jedinstva meðu èlanicama Savjeta radi oèuvanja slobode pojedinca, politièke slobode, vladavine prava i principa koji su temelj istinske demokratije - radni program Vijeæa/Savjeta Evrope prioritetno obuhvata ljudska prava - od opštih naèela do pojedinaènih problema pojedinca; medije; društvenu koheziju; saradnju u oblasti prava; zdravstvo; kulturu; tradicijske vrijednosti; sport; položaj mladih; razvoj lokalne demokratije; meðugraniènu saradnju; zaštitu okoline i regionalno ureðenje.
Da bi pojaèao stabilnost u Evropi nakon pada Berlinskog zida i raspada komunistièkih režima, u Vijeæu/Savjetu Evrope je 1993. godina uvedena praksa periodiènog okupljanja èlanica na najvišem nivou. Prvi sastanak šefova država ili vlada tadašnjeg 32-èlanog Vijeæa/Savjeta održan je iste godine (8-9. oktobra) u Beèu. Najvažnija odluka samita je da se pristupi novom «velikom proširenju» Savjeta Evrope. Tako je i bilo. Za devet godina primljeno je 12 novih èlanica, meðu kojima i Bosna i Hercegovina. Drugi samit, sa veæ 40 èlanica, održan je 1997. godine (10-11. oktobar) u Strazburu. Tada je plan djelovanja ove organizacije fokusiran na èetiri strateška podruèja: demokratiju i ljudska prava; društvenu koheziju; sigurnost graðana; i obrazovanje o demokratiji uz njegovanje kulturne razlièitosti. Tijesno saraðujuæi sa više od 400 nevladinih organizacija, Vijeæe/Savjet Evrope je izgradio istinsko partnerstvo sa onima koji predstavljaju obiène graðane. Nepune dvije godine kasnije, u maju 1999. godine Vijeæe/Savjet Evrope je usvojio i Budimpeštansku deklaraciju «Za veæu Evropu bez linija razdvajanja». Rijeè je, zapravo, o «planu i programu rada za dvadest i prvo stoljeæe».
Svakim danom glas iz Strazbura se o svim pitanjima «ljudske svakodnevnice» sve više respektuje. Nakon prijema Ruske Federacije u punopravno èlanstvo, 1996. godine, ugled posmatraèkih, ekspertnih i savjetodavnih aktivnosti dobio je na znaèaju, prije svega u oblasti izgradnje povjerenja meðu razlièitim etnièkim zajednicama i u borbi protiv netolerancije. Meðu sve prisutnijim prioritetima Vijeæa/Savjeta su, od tada, i problemi ilegalne imigracije, korupcija, socijalno raslojavanje i prava manjina.
Oèekivano, broj zahtjeva za zaštitu prava, u posljednjoj deceniji se umnogostruèio pa se pokazala vizionarskom ideja od 1. novembra 1998. godine, kojom je institucionalni dualizam u zaštiti ljudskih prava pred organima Vijeæa/Savjeta razriješen osnivanjem stalnog Suda za ljudska prava u okviru jedinstvene «Kuæe za ljudska prava» koja je tri godine ranije veæ bila otvorena u Strazburu. Do tada, mehanizam za primjenu Konvencije èinile su dvije odvojene instsitucije - Evropska komisija za ljudska prava (osnovana 1954.) koja je imala ulogu selekcionog tijela, i Evropski sud za ljudska prava koji je osnovan pet godina kasnije i koji je donosio presude na prijedlog Komisije ili pojedine vlade. Nadzor nad oba ova pravna tijela vršio je Savjet ministara, koji je i presuðivao u sluèajevima koji nisu bili u nadležnosti Suda. Osnivanjem stalnog suda poveæana je efikasnost ciljeva zaštite graðana, skraæena je procedura postupka, a cijeli sistem zaštite je uèinjen pristupaènijim pojedincu. Ono što nije promijenjeno ovom reformom jeste nadležnost Savjeta ministara da prati izvršenje sudskih odluka u sluèaju utvrðenog kršenja Konvencije o ljudskim pravima. Savjet ministara obezbjeðuje da države preduzimaju sve potrebne mjere koje su potrebne da bi se otklonili uzroci kršenja ljudskih prava i sprijeèile nove povrede Konvencije. Savjet takodjer brine da se ošteæenoj strani u sporu isplati eventualna nadoknada ili da se preduzmu druge mjere u cilju ostvarivanja potpune pravne sigurnosti. U sluèaju ozbiljnog kršenja obaveza odreðenih aktima ove organizacije, Savjet ministara može i suspendovati pravo države na predstavništvo u Vijeæu/Savjetu Evrope, može zatražiti njeno povlaèenje ili èak odluèiti da pojedina drža bude iskljuèena iz ove organizacije suverenih država. U takvoj poziciji do sada se dva puta nalazila Turska (zbog tzv. Kurdskog pitanja i zatvorske politike) i jednom Ruska Federacija (zbog Èeèenije).
Ostvarjuæi svoj glavni cilj - zaštitu ljudskih prava i sigurnost pojedinca, radna tijela Vijeæa/Savjeta se posebno aktivno bave pitanjima kao što su: efikasnost u nadgledanju i zaštiti osnovnih prava i sloboda; otkrivanje novih prijetnji ljudskim pravima i dostojanstvu èovjeka; podizanje svijesti graðana o važnosti ljudskih prava; unapreðenje obrazovanja o ljudskim pravima; i podizanje kvaliteta profesionalne obuke. Temelj svakoj aktivnosti ove vrste je, ponovimo, Evropska konvencija o ljudskim pravima iz 1950. godine, koja se smatra meðunarodnim sporazumom bez presedana. Ali važni su i Evropska društvena povelja, Evropska konvencija za spreèavanje muèenja i neljudskih ili degradirajuæih postupaka, te Okvirna konvencije za zaštitu nacionalnih manjina.
Evropsku konvenciju o ljudskim pravima èini popis prava i sloboda koje je svaka država dužna garantovati svakome u okviru svojih ovlasti. Usvajanjem Konvencije u Evropi je prvi put uspostavljen i meðunarodni mehanizam za primjenu jednog ovakvog pravnog akta, èime je državama i pojedincu omoguæeno da mogu prijaviti Sudu u Strazburu sva eventualna kršenja Konvencije.
Preuzimajuæi vodeæu ulogu u zaštiti demokratije, a ne koristeæi se pritom vojnom prijetnjom ili prisilom, Vijeæe/Savjet Evrope se veæ afirmirao u ulozi promotora «idealnog modela evropskog društva» ukljuèujuæi i tehnološke, obrazovne i kulturološke izazove novoga doba globalizacije. (Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, petvrti dio
DEMOKRATIJU NIJE DONIJELA RODA
«Demokrata se ne raða, veæ postaje», èesta je uzreèica kojom graðani zapadnih zemalja oslikavaju svoju privrženost ljudskoj slobodi i zagarantovanim pravima. Ne zaboravljaju, oni meðutim, ni svoje obaveze. I možda upravo u tome - u harmoniji prava i obaveza - i jeste krucijalna razlika u poimanju demokratije na Zapadu i na našim (i drugim istoènoevropskim) prostorima. Da bi se postalo Demokrata nisu dovoljni samo proglasi i zakoni o tome, a pogotovo nije dovoljno samo reæi da su pojedinac ili društvo demokratièni. Isto tako kao što granice neke zemlje ne èuvaju granièari veæ strah, isto tako državu ne èini ustav veæ narod(i) koji joj daju oblik i energiju za opstanak i progres, pa ipak uslov svakoj ljudskoj kreaciji pa i slobodi su institucije sistema koje to omoguæuju i garantiraju, kao i volja subjekata društva da pozitivne norme liènog i društvenog ponašanja prihvataju. Ni u zemljama Zapada niti u zemljama-èlanicama Vijeæa/Savjeta Evrope, demokratiju, prava èovjeka i ljudske slobode - nije donijela roda, veæ su izgraðivani korak po korak, s mnogo strpljenja, zajednièke volje i sa puno novca. Sud za ljudska prava u Strazburu (više reèeno u prethodnom tekstu) samo je jedna kolektivna pravna institucija koja se brine o pravdi i praviènosti, bez èega - razumije se - nema ni demokratije. Nije nimalo sluèajno što su svi visoki predstavnici za BiH, na prvo mjesto svojih prioriteta izdizali upravo pravno uredjenje zemlje i demokratiju. Èak su ovim aspektima tranzicije pridavali toliku važnost da su zaboravljali na ekonomsku konsolidaciju, pa su svi odreda iza sebe ostavljali nezaposlenost u zemlji veæu od 40 procenata - što su kobne «reference» njihovog vladanja.
Šta je u tom (pravnom) smislu, prijemom Bosne i Hercegovine u Vijeche/Savjet Evrope dobio graðanin pojedinac? Osim prijeko potrebnog samopouzdanja u razbijanju tradicionalne i nièim utemeljene nadmenosti zapadnih Evropljana u ophodjenju s Balkancima, graðani BiH su dobili i konkretnu legislativnu formu pravne zaštite od bilo koga i od bilo èega što je obuhvaæeno, kao što je ranije prikazano, veoma širokim spektrom oblasti kojima se Vijeæe/Savjet Evrope bavi. Glavna nadnacionalna pravna instanca je stalni Sud za ljudska prava koji je od 24. aprila 2002. (od kada je BiH punopravna èlanica VE) dostupan i svim graðanima ove zemlje i strancima koji u ovoj zemlji žive, a koji ocijene da su njihova ljudska i graðanska prava po bilo kom osnovu povrijeðena ili ugrožena. Podrazumijeva se, naravno, da je prethodno potrebno isrcrpiti sve moguænosti pravne zaštite na domaæem terenu. U protivnom, zahtjevi za pravnu pomoæ u Strazburu biæe vraæeni pošiljaocu. Sa ovim Sudom moguæe je kontaktirati preko ove adrese:
Human Rights Information Service Council of Europe,
F- 67075 Strasbourg Cedex, France
Telefon 00 33 3 88 41 20 20 ili
Telefaksom na broj 00 33 3 88 41 27 04.
Za one koji se sluzze Internetom, prvi kontakt se mozze napraviti elektoronskim putem : www.echr.ceo.int.
Prijemom BiH u Vijeæe/Savjet Evrope sudsko vijeæe je dobilo 44-tog stalnog èlana. Iako ih predlažu vlade zemalja-èlanica, sudije djeluju potpuno nezavisno. Ukoliko Vijeæe sudija utvrdi da je predmet tužbe neosnovan, za odbacivanje takvog sluèaja neophodna je jednoglasnot sudskog Vijecha. U sluèaju da se prijave ocijene prihvatljivim, prvi pokušaj je pronalaženje mirnog rješenje spora, a ako to nije moguæe, Vijeæe sudija proglašava presudu koja je za državu iz koje je tužba stigla - obavezujuæa.
Stalni sud u Strazburu èini po jedan sudija iz svake zemlje potpisnice Konvencije o ljudskim pravima, ali Sud u pravilu zasijeda u formi Vijeæa od tri ili sedam èlanova, zavisno od delikatnosti sluèaja. Kada ni jedno od ovih vijeæa nije u moguænosti riješiti spor, ili ako doðe do ozbiljnih razlika u tumaèenju, interpretaciji ili primjeni Konvencije o ljudskim pravima, Vijeæe/Savjet ministara može odluèiti da se sluèaj ustupi Velikom vijeæu sudija kojeg èini 17 èlanova. Istu pravnu zaštitu (stav Velikog viijeæa) može zatražiti i svaka strana u sporu u roku od tri mjeseca od izricanja presude redovnog troèlanog ili sedmoèlanog Vijeæa. Presuda Velikog vijeæa je konaèna, a o njenoj primjeni se nakon pravosnažnosti, ako bude oklijevanja u njenoj primjeni, brine Savjet ministara VE. Podruèje djelovanja ovog Savjeta prema državama je široko - od zahtjeva o promjeni domaæeg zakonodavstva, do pritiska da se postojeæi zakoni dosljedno poštuju, da se uvedu u praksu nova pravila ponašanja i podstièe poštovanje zakona na svim nivoima, odnosno uspostava pravne države po zapadnim kriterijima. Savjet ministara se stara i o izvršavanju dijela presude u vezi sa eventualnom materijalnom nadoknadom, kompenzacijama i odštetama - sve do podsticanja lokalnih vlasti na izdavanje naloga za konfiskaciju i drugih mjera kako bi se dokazalo da je pravna zaštita moguæa, a pravosudna procedura koja se pod krovom Vijeæa Savjeta Evrope vodi - efikasna.
Lista pitanja koja su najèešæe povod sporenju izmeðu graðanina-pojedinca i države ili u sporu graðanin-graðanin, veoma je duga i svakim danom je duža, jer svaka nova èlanica Vijeæa/Savjeta Evrope donosi i svoje probleme koji su normalni u fazi adaptiranja na praksu i regule najstarije organizacije evropskih integracija. Osim toga, u svakoj novoj èlanici, u prvoj fazi nakon prijema, manifestira se naglašena doza logiène radoznalosti graðana i želje da se do pravde stigne što prije, ne mareæi pritom za procedure i neophodnost poštovanja nadležnosti. Osim toga, iskustvo pokazuje da je veliki broj potencijalnih klijenata stalnog Suda za ljudska prava neobaviješten o èinjenici da se Sud u Strazburu hvata problema tek onda kada zaista do pravnog lijeka nije bilo moguæe doæi u zemlji u kojoj je do spora došlo. U protivnom, strazburški sud bi morao brojati hiljade sudaca, procesi bi zbog zatrpanosti predmetima trajali duže nego na Haškom tribunalu za ratne zloèine, a na koncu, malo bi ko bio zadovoljan ishodom.
Dijapazon prituzzbi s kojima se gradjani obrachaju Sudu u Strazburu je nevjerovatno ssirok. Prijavljuju se: muccenja ili nehumano postupanje prema zatvorenicima; nestanci ljudi ili nezakonito oduzimanje zzivota; nezakonito pritvaranje i drugi oblici oduzimanja slobode kretanja; nepostojanje pristupa sudskim organima ili arogancija predstavnika pravosudja i vlasti uopsste; sporost u rjessavanju sporova i nepristrasnost sudstva; prislusskivanje telefonskih razgova i sspijuniranje privatne prepiske; nezakonite deportacije i ekstradicije; diskriminacija homoseksualaca; nesloboda medija; sporovi imovinsko-pravne prirode; pravo nezbrinutih osoba na zasstitu; zakidanje penzijskih prava; ukidanje humanitarne pomochi; nebriga o siromassnima i nedostojan smjesstaj; uskrachivanje prava na drusstveni zzivot; unutarstranaccki sukobi i razilazzenja i tako dalje. Posebno veliku i ccestu skupinu spornih pitanja ccine one kategorije osnovnih prava ccovjeka koja se ticcu prava na rad i uslove zapossljavanja. Iz ove kategorije prava, Sudu u Strazburu stizzu prigovori po osnovu krssenja prava na rad, na struccno usavrssavanje ili na jednakopravnost na konkursu. Ima prigovara i zbog tjeranja na prisilni rad, nejednakih plata za isti posao, zbog nejednakosti izmedju musskaraca i zzena na istim poslovima, zbog krssenja prava na zdravstvenu zasstitu i socijalno osiguranje i tako dalje. Od 1995. godine, usvajanjem dopunskog protokola Evropske drusstvene povelje, moguche je podnossenje i kolektivnih zzalbi, ccime je radnim kolektivima, sindikatima, udruzzenjima poslodavaca, nevladinim organizacijama i sl. pruzzena prilika da podnose prigovore ili žalbe Evropskom odboru za socijalna prava.
Mnoga pitanja iz djelokruga aktivnosti Vijeæa/Savjeta Evrope regulisana su brojnim konvencijama i protokolima, a sve u cilju zaštite prava i dostojanstva èovjeka. Na našim prostorima je, na primjer, nepoznato da od 1987. godine postoji Evropska konvencija za spreèavanje muèenja, neljudskih ili degradirajuæih postupaka. Do tada se i u najdemokratskijim zemljama moglo samo pretpostavljati šta se dešava iza zatvorenih vrata zatvora, u policijskim stanicama, u ustanovama za mentalno oboljele i drugim ustanovama. Ovom Konvencijom se dopunjava zaštita graðana èija su prava obuhvaæena Evropskom konvencijom o ljudskim pravima. Za razliku od stalnog Suda kojeg èine sudije, stalnu Komisiju Savjeta Evrope za spreèavanje muèenja èine nezavisni eksperti iz oblasti prava, medicine, zatvorske procedure, psihologije i politike. Komisija najèešæe djeluje na terenu, obilazeæi zatvore, pritvore i druga "sumnjiva mjesta", a svoje nalaze sistematizira u vidu izvještaja koji se dostavlja i zemlji u kojoj je smotra izvršena. U roku od šest mjeseci, država je obavezna reagirati na prikupljene dokaze o kršenju Konvencije o ljudskim pravima i Konvencije o spreèavanju muèenja, a najkasnije u roku od godinu dana obavezna je promijeniti praksu koja je ocijenjena nezakonitom i nehumanom. Ako su države na koje se izvještaji odnose saglasne, izvještaji Komisije se predoèavaju i javnosti.
Dobro se, takoðe, podsjetiti da su od 1993. godine na snazi Deklaracija i Plan djelovanja protiv rasizma, ksenofobije, antisemitizma i netrpeljivosti. Posebna komisija VE se od tada bavi samo ovim pitanjima.
Sve u svemu, put do punopravnog èlanstva u Vijeæu/Savjetu Evrope, nije nimalo jednostavan, a još je teže dosegnuti standarde demokratske zajednice. Tekovine demokratizacije su u veæini visokorazvijenih zemalja danas neosporne, ali to ne znaèi da je demokratizacija tamo sasvim završen proces. Kada bi sve bilo tako kao što nam èesto dokazuju predsjednici velikih i moænih država, Savjet Evrope ovakav kakav je, ne bi ni postojao niti bi bio potrebn. (Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, peti dio
BEZ EUFORIJE - REFORMA (U GLAVAMA) TEK POÈINJE
Svi najviši funkcioneri Vijeæa/Savjeta Evrope smatraju da je prijem Bosne i Hercegovine u stalno èlanstvo najstarije i najmasovnije organizacije evropskih integracija velika pobjeda nad bosanskim separatizmima i lokalizmom. Za jednog od najautoritativnijih generalnih sekretara Vijeæa/Savjeta, Waltera Shwimmera/Valter Ssvimer, "prijem 44. èlanice je od najveæeg politièkog i simbolièkog znaèaja za BiH, za region Balkana i za Evropu." Slièno misle i mnogi zapadni analitièari i medijski komemntatori.
Tada aktuelni bh. ambasador u Vijeæu/Savjetu Evrope dr. Igor Gaon, u službenoj ulozi diplomate, manje je euforièan. On smatra da je "ovaj neosporno znaèajan korak, ipak, tek simbolièni korak konaènog približavanja Evropi", a da je "najvažniji zadatak koji èeka ovu zemlju nakon prijema, razvijanje regionalne saradnje, bez koje nema dubljeg ulaska u Evropske integracione procese". Ova ocjena je mnogo realnija. Zasnovana je na realpolitièkom stanju duha evropskog Zapada koji ni zbog jedne zemlje izvan svoje organizacione strukture ne bi narušavao vlastitu harmoniju i viziju daljeg okrupnjavanja. A jedan od važnih prinicipa je, kao što je i ranije naglašavano, upravo regionalizacija kao koncept pripravnièkog stažiranja za globalno udruživanje na evropksom kontinentu. I obrnuto - materijalizacija koncepta globalne zajednice nije moguæa bez njegove lokalne i regionalne implementacije.
Tadašnji predsjednik Komiteta ministara Vijeæa/Savjeta Evrope, litvanski šef diplomatije Antanas Valionis, takodje, od poèetka kampanje za prijem BiH u punopravno èlanstvo podržavao je takve inicijative, ali je i on ukazivao na obimnost posla koji pred vlastima ove zemlje ostaje nakon prijema, prije svega na polju ustavnih promjena i prilagoðavnja pravnog sistema evropskim standardima.
Utisak je, meðutim, da ni jedno od rukovodstava u BiH ni u momentu prijema niti godinama kasnije nije doraslo stvarne težine i obimnosti ovog zadatka. Previše je deklarativnog a premalo pragmatiènog djelovanja. Stranaèki interesi i entitetske politike su neracionalno nadreðene dugoroènoj opštenarodnoj potrebi. Strategija je, naravno, pogrešna jer je Zapad konsenzualno opredijeljen da Bosnu i Hercegovinu izgradi kao jedinstvenu, demokratsku i modernu evropsku državu. Iako se to možda, u magli lokalnih afera i predizbornih nervoza koje izazivaju preèesti izbori, trenutno ne vidi najbolje - prijem u Vijeæe/Savjet Evrope je samo još jedna pismena ovjera takvog opredjeljenja. Politièke partije koje se budu zalagale za evropsku BiH imaju buduænost, a ostale æe, uvjeren sam, na dužu stazu gubiti potenciju i odumirati. To je, bez dvojbe, pitanje generacijske transformacije svijesti glasaèa, što i jeste jedno od strateških polja djelovanja Vijeæa/Savjeta Evrope, o èemu je bilo više rijeèi u prethodnim poglavljima, posebno u èetvrtom nastavku ovoga feljtona.
Radi ohrabrivanja procesa univerzalizacije na štetu separatizma i samodovoljnosti, uvijek je pouèno osvrnuti se i oko sebe, svojih susjeda, prijatelja ili neprijatelja. Slovenija je u ovom kontekstu, za BiH vrlo pouèan sluèaj. Jer su i tamo, svih devedesetih godina nakon disolucije bivše Jugoslavije, bile veoma aktivne projanšine i druge opozicione politièke snaga koje su koèile proces prilagoðavanja standardima i zakonodavstvu evropskih integracija. Glavni im je argument bio uvijek isti - "odbrana nacionalnih interesa". Kamen spoticanja izmeðu slovenaèke pozicije i opozicije su bili stalno novi i novi zahtjevi službenog Brisela da se nastavi (i ubrza) proces adaptacije slovenaèkog nacionalnog zakonodavstva. Posebno se tada insistiralo na paketu imovinsko-pravnih pripisa, ukljuèujuæi i ujednaèavanje prava na kupovinu nekretnina, na èemu je posebno insistirala Italija, a kasnije i Austrija nakon što je u januaru 1995. godine postala punopravnom èlanicom EU. Iako je poslije prijema u Vijeæe/Savjet Evrope veæinu zakona bila prilagodila standardima Zapada, vlada u Ljubljani je morala usvojiti još desetke poptuno novih, do tada ne postojeæih propisa na tlu Slovenije, da bi mogla pristupiti pregovorima o pridruženom èlanstvu u Evropskoj uniji. Meðu njima je, na primjer, bio i Zakon o privremenom utoèištu, kojim se, pod precizno definiranim uslovima kao i u EU, strancima moralo omoguæiti pravo na legalan rad. Harmonizacija propisa i standarda na kojima poèivaju državne vlasti i lokalna uprava na Zapadu ima za cilj da se u svim zemljama-kandidatima za evro-atlantske integracije (a èlanice EU i NATO su punopravni èlanovi ili posmatraèi i Vijeæa/Savjeta Evrope) graðanima omoguæe isti ili slièni pravni uslovi pod kojima æe se oni ospoljavati kao aktivni subjekti uže i najšire društvene zajednice. To je za zapadnu filozofiju života veoma važno, jer na (makar prividnoj) praviènosti i (vrlo striktnoj) obaveznosti pojedinca prema poštovanju zakona, temelji se cjelokupni mehanizam funkcioniranja zapadnoevropskog modela savremenog društva. Bez toga bi zavladao haos, a integracioni procesi bi bili iluzija, kao u doba evroidealista izmeðu dva svjetska rata.
Da zapadni model "vladavine prava" ipak nije frazeologija, mogli su se uvjeriti i oni bh. graðani koji su po bilo kojem osnovu boravili ili koji borave u zapadnoevropskim zemljama. Jednakopravnost po Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima, koju je u ime BiH 24. aprila 2002. godine potpisao tadašnji predsjedavajuæi Predsjedništva BiH Beriz Belkiæ, stranci uživaju jednako kao i domaæi graðani. Evo i jednog neobiènog primjera : grupa ranjenika iz Goražda, koja je 1995. lijeèena u Belgiji bila je nezadovoljna lijeènièkim tretmanom i politikom socijalne pomoæi. Ranjenici su izraèunali da su, osim lošeg tretmana u bolnicama, i materijalno zakinuti za po oko 150 eura mjeseèno. Pod pritiskom domaæih medija i javnosti, vlasti ove zemlje su brzo reagirale preduzimajuæi razlièite mjere kako bi se medicinski tretman prema ranjenicima popravio, a Sud za ljudska prava u Strazburu donio je izvršnu presudu o retroaktivnoj isplati uskraæenih socijalnih davanja, jer je ustanovljeno da se belgijska država de facto ogriješila prema bosanskohercegovaèkim državljanima koji su podnijeli prigovor.
Uz sve sliènosti meðu zemljama koje se nalaze pred izborom: integracija ili dalje zaostajanje i izolacionizam, ipak izmeðu njih postoje i velike specifiènosti koje se u Strazburu i Briselu uzimaju u obzir. Ma koliko se ponekad èinilo da je zapadni pristup tvrdo ukalupljen, sliènosti i razlike meðu državama tranzicijskog kruga, birokratki svedeno, razvrstane su na opšte i specifiène preduslove za bilo kakav poèetak pregovora o integriranju u širu meðunarodnu zajednicu. Pod opštim preduslovima je sve ono što je neophodno prihvatiti ili izgraditi prije prijema u Vijeæe/Savjet Evrope (pravni sistem i demokratizacija u najširem smislu), a specifièni su razraðeni za svaku pojedini državu. Najvažniji uslovi iz ove grupe za BiH su izgradnja i jaèanje uloge centralnih institucija ukljuèujuæi i državnu graniènu službu, reforma pravosudnog sistema, primjena ustavnih normi o konstitutivnosti naroda, poveæanje kohezije izmeðu entiteta, davanje takta u procesu regionalne saradnje. Iz naprijed opisanih razloga gotovo ništa od ovoga nije bilo koènicom za prijem u Vijeæe/Savjet Evrope. Ali biæe koènica za svaki novi korak na putu ukljuèivanja u tokove kojima ide Evropska unija, a u veæini sluèajeva i najšira meðunarodna zajednica.
Prva naredna stepenica je punopravno èlanstvo u natovom programu Partnerstvo za mir (PfP) i pridruženo èlanstvo u Evropskoj uniji. Iako je èlanom 237 Osnivaèkih ugovora EU predviðeno da "svaka evropska država može samoinicijativno zatražiti da postane èlanica Zajednice", sasvim je izvjesno da ova formalno-pravna odrednica podrazumijeva i obavezu prethodne pripremljenosti za pridruživanje. Uz sve ostalo što je Bosni i Hercegovini promijeniti prije prvog sljedeæeg potpisa (u zgradi NATO-a ili nekoliko kilometara dalje u EU) jeste i poveæanje stepena uètivosti u komunikaciji s meðunarodnim predstavnicima. Jer lascivno podilaženje i površna nekritiènost, jednako su štetni koliko i neosnovana vulgarizacija uloge i funkcija koje obavljaju svekoliki civilni, vojni i policijski zvaniènici u Bosni i Hercegovini. Zato, bez euforije! Reforma u glavama tek poèinje.(Kraj)
BiH u Savjetu Evrope (6)
EVROPEIZACIJA BALKANA, DA - BALKANIZACIJA EVROPE, NE
Prije nego što je postala punopravnom èlanicom Vijeæa/Savjeta u Strazburu, Bosna i Hercegovina je uspješno odslužila pripravnièki staž i u Paktu za stabilnost jugoistoène Evrope. Sarajevskim samitom ovog, takoðe vrlo neobiènog saveza evropskih i nekoliko najjaèih vanevropskih zemalja, zadnjih dana jula 1999. godine, utemeljena je neka vrsta Evropske Unije za jugoistoènu Evropu u kojoj su SAD, Rusija, Japan i još neke zemlje pridruženi èlanovi ili posmatraèi. Iako se u politièkim i javnim krugovima i tada i danas rijetko govorilo o tome da je Pakt stabilnosti, u ekonomskom i sigurnosnom smislu, trebalo da bude ono što je na globalnom planu Vijeæe/Savjet Evrope u oblasti demokratizacije, vladavine prava, tolenacije meðu ljudima i sl. - u stvarnosti je trebalo biti upravo tako. Uloga Pakta je da koordinira meðunarodne aktivnosti u oblasti ekonomske obnove, politièke stabilizacije i uspostave sigurnog okruženja za demokratizaciju kako bi se ovo podruèje što kvalitetnije pripremilo za više oblike integracija. U praksi, Pakt stabilnosti je najviše fokusiran na regionalnu ekonomsku saradnju, razvoj zajednièkih infrastrukturnih mreža, stvaranje carinske unije i omekšavanje meðudržavne saradnje radi ubrzanja prometa ljudi, kapitala i usluga. Glavni cilj Pakta stabilnosti je, dakle, kao i Vijeæa/Savjeta Evrope, EU i OESC-a je - evropeizacija Balkana.
Iz takvog rasporeda uloga se može zakljuèiti da je u evropskim prijestolnicama konaèno shvaæeno da je jeftinije, dugoroènije i obostrano korisnije pristupiti ekonomskom, demokratskom i svakom drugom uravnoteženju izmeðu evropskog jugoistoka i sjeverozapada, nego se pomiriti s rizikom da jednoga dana (zbog multipliciranja faktora nestabilnosti) balkanizacija (pod kojom se apriorno podrazumijevaju separatizam, sukobi i primitivizam) prije ili kasnije zahvati i neka druga podruèja evropskog kontinenta.
Potpuno svjestan o èemu se radi, dobro obaviješteni austrijski diplomat u ulozi novog koordinatora Pakta stabilnosti, Erhard Busek, odmah je po preuzimanju dužnosti (1. januara 2002.) najavio radikalne promjene unutrašnje organizacije i redefiniciju uloge Pakta stabilnosti kako bi ova organizacija bila spremna za dugoroèni proces evropeizacije regiona. Za razliku od veæine evrobirokrata, profesionalnih analitièara i politièara, Busek je u Paktu startovao s koncepcijom koji podrazumijeva «evropeizaciju odozdo». Samim tim je njegova formula bila logiènija od prethodnih. Njom je zamišljeno mnogo šire podruèje reformi i prilagoðavanja evropskim standardima - ali prvenstveno kroz rad na terenu umjesto ranijih pokušaja da se gotovi modeli zapadnoga društva ‘presade' na ‘korovom zaraslo' i posno balkansko zemljište. Busek je, takoðe, jedan od rijetkih koji se, ni ranije ni tada, nije ustruèavao javno priznati da ni zapadna demokratija nije u svemu savršena, te da bi i samom zapadnom konceptu društvene zajednice «dobro došla ozbiljnija reforma».
Prvi ozbiljan znak evropeizacije Balkana, po Busekovom viðenju, trebalo bi da se manifestira kroz «snažno regionalno povezivanje, bezrezervni respekt meðunarodno-priznatih državnih granica i opredijeljenost svih politièkih i državnih lidera, te politièkih stranaka da prihvate univerzalne standarde demokratskih društava i liberalnih zapadnih ekonomija.
Analitièari uticajnog briselskog Centra za evropske politièke studije (CEPS), pod evropeizacijom Balkana podrazumijevaju "sinhonizirano i dosljedno provoðenje cjelokupne evropske politike u vezi sa pripremama zemalja ovog podruèja za pristupanje evropskim integracijama", što podrazumijeva nešto širi okvir uslova od Busekove piramide prioriteta. Osim regionalne saradnje i prihvatanja univerzalnih standarda demokratskih društava i slobodne ekonomije, po CEPS-u je potrebno uspostaviti još i monetarnu uniju, razvijenu regionalnu infrastrukturu i bezvizni režim unutar regije. Osim toga, «radikalno reformirani Pakt stabilnosti» trebalo bi da obuhvati cijelo podruèje nestabilne i ekonomski pasivne Evrope - od Balkana do Kavkaza, ili bi trebalo formirati novi internacionalni pakt stabilnosti koji bi imao iste principe rada za sve, ali razlièite zone odgovornosti. Jedna zona bi, po CEPS-u, bila jugoistok Evrope, a druga južnokavkaško podruèje. O tome je postignuta i politièka saglasnost na samitu Organizacije za evropsku sigurnost i saradnju (OESC), u Istambulu. Te 1999. godine OESC je pozvao medjunarodnu zajednicu na osnivanje Pakta stabilnosti (ili Pakta sigurnosti) i za podruèje Kavkaza. Niko, meðutim, tada nije znao precizno reæi kako bi taj novi Pakt trebalo da izgleda, ali je izraženo uvjerenje da bi tri najveæa susjeda južno-kavkaškog podruèja: Rusija, Turska i Iran, te dva svjetska lidera : Sjedinjene Amerièke Države i Evropska unija, morali pronaæi pravu formulu za predupreðivanje kriza.
Vodeæi analitièar CEPS-a, profesor Michael Emerson/Majkl Emerson nema nikakve dileme da glavnu ulogu (u prvoj fazi evropeizacije) treba da imaju Vijeæe/Savjet Evrope i reformisani Pakt stabilnosti, koji bi postupno trebalo da preraste u "najširi meðunarodni front za slamanje meðuetnièkih sukoba i širenje demokratskih principa". A da bi takav ‘široki meðunarodni front' bio efikasan, smatra Emerson, neophodno je uspostavljanje «trojnog strateškog partnerstva izmeðu Evropske unije, Ruske Federacije i Sjedinjenih Amerièkih Država ». Ali i prije tog futuristièkog ujedinjenja jedno je izvjesno: evropski saveznici udruženi pod kapom Evropske unije, neæe pristajati na balkanizaciju onoga što su mukom stvarali više od pola stoljeæa. Evropeizacija Balkana je mnogo izvjesnija tehnologija daljeg upravljanja Evropom buduænosti.(Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, sedmi dio
SUKOB LOKALNIH I GLOBALNIH INTERESA
Jedna od važnih razlika izmeðu Vijeæa/Savjeta Evrope i drugih evropskih i meðunarodnih organizacija jeste i ta što na ovu, strazburšku 'kuæu demokratije', iako je najstarija zajednièka evropska organizacija, nema uobièajenih kritika zbog prebirokratiziranosti, tromosti, neinventivnosti, udaljenosti od svakodnevnog života. Razlog je prvenstveno u tome što Vijeæe/Savjet Evrope, kao što je veæ reèeno, ne raspolaže znaèajnijim investicionim fondovima. Glavne aktivnosti se odvijaju u formi ekspertske pomoæi, monitoringa, edukativnih kampanja, zakonodavnih reformi i kroz druge, više društvene nego ekonomske vidove aktivnosti. Gdje se ne vrte veliki novci tu nema afera, a ni velikih kontrola.
Pakt stabilnosti, kao najmlaða evropska institucija i kao prvi stvarni regionalni pristup prema jugoistoènoj Evropi, permanentno je pod udarom opravdane i neopravdane kritike koja u talasima dobija prizvuke kampanje za potpuno ukidanje. Najdirektiniji zagovornik takve ideje je uticajna njemaèka politièarka u Evropskom parlamentu, Doris Pack/Pak koja smatra da Pakt stabilnosti za jugoistoènu evropu, iako je veoma skupa organizacija, „ni samoga sebe ne može uspješno koordinirati" te da ga kao takvog treba zbrisati.
Analitièari centra za evropske politièke studije (CEPS) smatraju da je Pakt do sada bio neuspješan zbog toga što nije bilo iskrenog partnerstva meðu 'silama osovine' (EU, Rusija i SAD), što glavni finansijeri nisu željeli da njihovu pomoæ i strategiju koordiniraju drugi, te što zemlje regiona (uprkos verbalizmu) nisu gledale ozbiljno na regionalne ekonomsko-politièke integracije, pravdajuæi to navodnim strahom od novog tipa jugointegracije. Sudaranje lokalnih i globalnih interesa je oèigledan koliko je oèigledan i ishod - biæe onako kako 'sile osovine' ocijene svrsishodnim. Pitanje je jedino trenutka koji æe procjeniti optimalnim.
Analitièari CEPS-a i drugi nezavisni predlagaèi zajednièke politike 'velike koalicije' predlažu da se u prvoj fazi «racionalne regionalne politike» pokušaju stvoriti uslovi u kojima bi sve zemlje regiona pristupile EU u paketu, ili da se u prelaznom periodu adaptacije pribjegne takozvanom virtualnom (fiktivnom) èlanstvu. Svi takvi 'ideolozi' su takoðe saglasni da je "integracija u Evropsku uniju - srednjoroèno i dugoroèno - jedina strateški ispravna opcija, te da na tom putu postoji samo jedan ispravan smjer - evropeizacija Balkana.
Rekonstrukcija evropske politike prema regionu, ukljuèujuæi i «serioznu racionalizaciju Pakta stabilnosti», imala bi nekoliko kljuènih prednosti: vodeæa uloga EU postala bi jasnija i legitimnije organizovana; podstakao bi se nastavak angažovanog rada drugih meðunarodnih faktora u regionu; regionalna rukovodstva bi bila ohrabrena da pojaèaju saradnju; a dosadašnja praksa birokratsko-komitetskog sastanèenja bila bi zamijenjena terenskim radom po uzoru na Vijeæe/Savjet Evrope. Takoðe, umjesto funkcije koordinatora Pakta stabilnosti, CEPS predlaže imenovanje specijalnog predstavnika ili ambasadora sa širokim ovlastima, kojeg bi imenovala Evropska unija. Najnepovjerljivije prema Paktu su, meðutim, Sjedinjene Amerièke Države, iako su 1999. godine podržale ideju o njegovom osnivanju, pa se cijeli proces rekonstrukcije regionalne politike godinama nakon tog datuma nalazio u svojevrsnom interregnumu, iako je prvobitna ideja o osnivanju Pakta stabilnosti sezala sve do savremene vrste Maršalovog plana za zemlje jugoistoène Evrope. Bilo je takoðe analitièara, meðu kojima i ovaj autor, koji su uoèi Sarajevskog samita 1999. godine upozoravali da se iza projekta Pakta stabilnosti krije neka vrsta "druge lige Evropske unije" u kojoj æe se za poziciju u Briselu meðusobno takmièiti zemlje koje ni po jednom relevantnom kriterijumu zadugo neæe biti zrele za pridruženo, a pogotovo ne za punoprano èlanstvo. A takva je u to vrijeme bila i Bosna i Hercegovina.
Dileme oko toga šta Pakt stabilnosti donosi ili odnosi državama koje su u njega ukljuèene, proistièu najveæim dijelom iz èinjenice da ni do danas glavni osnivaèi Pakta stabilnosti: Sjedinjene Amerièke Države i Evropska unija, nisu uspjeli približiti vlastite interese kada je rijeè o balkanskom podruèju. Drugi razlog je što se u Vijeæu/Savjetu Evrope, Evropskoj uniji i Evropskom parlamentu ured Pakta stabilnosti, de facto, uvijek iznova doèekuje kao "dupli kolosjek" kada je rijeè o regionalnoj politici EU. Treæi izvor sumnjièavosti je uskraæivanje Paktu prava na vlastiti budžet iz kojeg bi se finansirali prioritetni projekti u regionu. Umjesto toga, njegova uloga je svedena na koordinaciju onih koji se, zbog pozicija koje imaju, ne daju koordinirati (SAD i EU).
Otrježnjenje u glavama idejnih tvoraca i najglasnijih zagovornika projekta Pakta stabilnosti u posljednje vrijeme dolazi sa spoznajom da 'zec leži' u poèetnoj preambicioznosti. Dobro upuæeni diplomatski izvori u Briselu smatraju da je prilikom osnivanja Pakta, potcijenjena uloga mnogo ranije utemeljenih centara finansijske moæi i politièkog odluèivanja, koji - finansijski gledano - tijesno gravitiraju oko Svjetske banke, Meðunarodnog monetarnog fonda i oko vlada nekoliko ekonomski najjaèih zemalja svijeta, a u politièkom smislu gravitacija se odvija oko EU, NATO-a, OESC-a i Vijeæa/Savjeta Evrope - starih i eminentnih organizacija ekonomsko-politièki moænijeg dijela èovjeèanstva.
Posljedica takve podjele uloga je, uz ostalo, da "Maršalov plan" za èlanice Pakta stabilnosti, koji podrazumijeva gotov novac za zajednièki odabrane strateške projekte, za sada nije na vidiku. Finansijska pomoæ po modelu ekonomske obnove ratom porušenih zemalja u Drugom svjetskom ratu, (koja je po današnjem kursu amerièkog dolara iznosila cijelih 100 milijardi $) za sada se u struènim krugovima u Briselu ne smatra prioritetom. Naprotiv, vjeruje se da je neophodno prvo završiti s prvom fazom društvenih reformi u svim zainteresiranim zemljama, što podrazumijeva i uspostavu demokratske vlasti, vladavinu prava i poèetak ekonomskih reformi. Slièni kriterijumi su, doduše, vrijedili i za evropske države kojima je 1948. odobrena Maršalova pomoæ SAD-a za ekonomsku obnovu i demokratizaciju, ali je ona bila neuporedivo veæa i dolazila je iz jedne (centralizovane kase) pa je samim tim i njena realizacija bila efikasnija. U sluèaju Balkana i jugoistoène Evrope, odluke o investiranju je neophodno usaglasiti u desetinama vladinih kabineta - od Tokija i Moskve, do Londona, Beèa ili Ljubljane. (Kraj)
BiH u Vijechu Evrope, osmi dio
OD BERLINSKOG ZIDA DO EVROPSKO-RUSKE UNIJE
Pad Berlinskog zida, ujedinjenje dvije Njemaèke, demokratizacija u zemljama Srednje i Istoène Evrope, oslobaðenje od tutorstva Sovjetskog Saveza koji se i sam u novembru 1991. raspao - donijeli su poèetkom devedesetih godina velike promjene na tlu Kontinenta. Tadašnja "dvanaestorica" Evropske unije poèela su proces produbljivanja saveza na politièkom i monetarnom podruèju. Razraðen je novi ugovor, koji je brzo nakon ‘tektonskih poremeæaja' u Evropi potvrðen odlukom šefova država i vlada EU, 9. i 10. decembra 1991. u holandskom gradiæu Maastrichtu/Mastriht. Ugovor je potpisan 7. februara 1992. godine u istom gradu na tromeði Njemaèke, Holandije i Belgije i od tada se Evropska zajednica (EZ) naziva Europskom unijom (EU). U poèetnoj fazi nakon osnivanja, Zajednica, koja je bila ogranièena na zajednièko tržište za ugalj i èelik u šest država-osnivaèa, u protekloj polovini vijeka je odigrala kljuènu ulogu u oèuvanju mita o Zapadnoj Evropi. Prije svega na temeljima dijaloga, usaglašavanja interesa i ravnopravnosti uspjela je kroz zajednièke institucije ujediniti i pobjednike i gubitnike u Drugom svejtskom ratu. EU je danas najveæa ekonomska sila mjereno po bruto društvenom proizvodu, a uvertira u stvaranje ovakve i ovolike Unije je, nesporno, bilo stvaranje Vijeæa/Savjeta Evrope kao najšireg kontinentalnog fronta za izgradnju zajednièke buduænosti. Nakon posljednjeg proširenja kada je 1. januara 1995. punopravni èlan postala Austrija, bruto društveni proizvod (GDP) EU je bio oko 6000 milijardi eura godišnje. Ali, ni tada ni danas ona nije uspjela stvoriti instrumente koji bi joj na diplomatskom polju obezbijedili vodeæu poziciju u svijetu, zbog èega se još uvijek u struènim krugovima uobièava reæi da je EU i dalje «ekonomski div, a politièki patuljak».
Imajuæi u vidu brojne veæ prispjele i potencijalne molbe za pristupanje ovoj zajednici država Evrope, Unija nema drugog izlaza nego nastaviti put ujedinjenja (proširivanja) na naèelu federalnog jedinstva. Odavno je, takoðe, jasno da novonastala unija država ne može postati stvarnom Unijom bez jaèanja vlastite unutrašnje strukture i racionalizacije svoje vrlo složene procedure odluèivanja, pri èemu je neophodno unutrašnju efikasnost uskladiti s demokratskom legitimnošæu. U protivnom, stalno bi prijetila opasnost raspada ili paralize zajednièkih mehanizama na kojima Unija poèiva. Veæina evropskih stratega smatra, da uprkos neminovnosti proširivanja, "Velika Evropa" od Atlantika do Urala može postati i opstati kao organizirana ekonomsko-politièka sila samo ako oèuva stabilno jezgro koje je sposobno jedinstveno nastupati na svjetskoj politièkoj, ekonomskoj, monetarnoj i vojnoj pozornici. Sve su to, dakle, podruèja u kojima Vijeæe/Savjet Evrope nema direkte nadležnosti pa se nakon pedeset godina postojanja pokazalo da bi današnja EU bila gotovo nemoguæa bez ove organizacije, jer su ovako, sa Vijeæem/Savjetom Evrope, uloge gotovo savršeno podijeljene.
Više od pet decenija izgradnje jedinstvene Evrope duboko je ‘utetovirano' u historiju i pamæenje svih tamošnjih generacija. Èak se vremenom i mentalitet Evropljana mijenjao. Neovisno o politièkim usmjerenjima, biraèima i vladama država-èlanica EU je danas jasno da je razdoblje apsolutnog nacionalnog suvereniteta prošlo i da sve nacije mogu nastaviti samo zajednièki put ekonomskog i socijonalnog napretka, a pojaèavanje individualnog utjecaja EU i svake èlanice pojedinaèno u svijetu moguæe je samo ako sve zajedno ujedine svoje snage i, kako bi rekao jedan od najpredanijih evrofederalista Robert Schuman/Ssuman - "ako podijele svoju sudbinu", što je (kako se moglo ranije u ovom feljtonu vidjeti) glavna ideja vodilja i Vijeæa/Savjeta Evrope.
Metodologija, koja se temelji na stalnoj interakciji izmeðu nacionalnih i zajednièkih interesa, pri èemu se (uzimajuæi uvijek u obzir i nacionalne razlike) stvara vlastiti identitet Unije, ništa nije izgubila od svoje prvobitne vrijednosti iz vremena idejnih zaèetnika danas najmoænije ekonomsko-politièke organizacije: Zajednica, a potom Unija stvorena je da bi se premostili neprijateljstvo, hegemonizam i primjena sile - sve ono što je u ranijim etapama dominiralo u odnosima meðu državama onoga vremena. Takva je metodologija u vrijeme hladnog rata omoguæila slogu u formalno-demokratskoj i zajednièkim vrijednostima privrženoj Europi. Nestanak suprotnosti izmeðu Istoka i Zapada, bila bi pobjeda evropskog duha kojem su težile sve dosadašnje generacije evropskih idealista-utopista i fanatika evropskog federalizma. Taj je duh danas evropskim narodima potrebniji nego ikada, jer samo zajedništvo, tolenacija i uvažavanje razlièitosti mogu obdržati Kontinent u stvaranju novih oblika ujedinjene Evrope. A novi putevi Evropsku uniju nezaobilazno vode na Istok i ka centralnoj Evropi, jer je to njeno strateško podruèje djelovanja ukoliko ne želi da se uspostavi nova gvozdena zavjesa na granicama Slovenije, Maðarske, Slovaèke, Èesske Republike i Poljske.
Današnja Evropska unija je, isto kao i današnje Vijeæe/Savjet Evrope, rezultat neumornog rada onih koji su 50-tih godina 20. stoljeæa nazaustavljivo unapreðivali genijalnu ideju ujedinjenja radi pomirenja. Ohrabrenja dolaze iz èinjenice da veæ danas, iako je proces u punom zamahu i trajno je otvoren, ni jedna ekonomsko-politièka zajednica svijeta nije dostigla toliki stepen organiziranosti i integriranosti, niti je i jedna druga nadležna za toliki broj sektora zajednièkog života - od ekonomije i politike do graðanskih prava i jedinstvenog monetarnog sistema, vanjske politike, unutrašnje sigurnosti, viznog režima, a od 1993. godine i do zajednièke vanjske i odbrambene politike.
Dalje tokove ujedinjenja niko pouzdano ne može predvidjeti, jer meðu zemljama koje sada jesu Unija i onih koje se žele pridružiti, osim ekonomskih i politièkih veoma su duboko ukorijenjene i psiho-sociološke, ideološke, strukturne, mentalne... podjele. Ta se razdjelnica proteže od nekadašnjeg Konstantinopolja pa sve do Finske. To su nezaobilazne steèevine s kojima je Stari kontinent ušao i u 21. stoljeæe. Izazov je veliki, a obaveze i Istoka i Zapada još veæe, jer ‘kocka je baèena' i povratka više nema èak i kada bi neko želio..
Od berlinskog zida, svi putevi dalje vode ka zapadno-ruskoj uniji. (Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, deveti dio
ZAŠTO JE BALKAN (P)OSTAO PERIFERIJA EVROPE
Veæ na poèetku profiliranja današnjeg zapadnoevropskog tipa društvene strukture, razvoj Balkana je bio limitiran njegovim geografskim položajem. Sa sjeverozapada su mu za leðima uvijek stajali Germani i Italijani, a sa sjeveroistoka mnogoljudne Rusija i Turska. Saobraæajna izoliranost, prirodne (geografske prepreke) i fizièka nepristupaènost, te èitav niz drugih okolnosti kao što su mentalitet, obièaji i tradicija - ostavili su dramatiène tragove. Krvna osveta i osvetoljubivost ili iracionalni nacionalni ponos koji je u moderno doba evoluirao do poznate ‘mudrosti' srpskoga voðe devedesetih godina, Slobodana Miloševiæa, koji je na poèetku svojih, sreæom, neuspjelih osvajaèkih ratova izjavio da je "bolje i srpsko korijenje nego zapadni dolari" - samo je jedan od vidova generirane destrukcije koja je vijekovima opstajala u onim dijelovima Evrope koji su, iz geografskih i politièkih razloga, bili i sve do danas jesu periferijom. U toj periferiji, stalne pobune, zavjere, bratoubilaèki ratovi i težnje ka nacionalnim podjelama (balkanizaciji) ugušivani su najokrutnijom silom i razaranjima od stane imperijalnih vladara ili su, nešto zapadnije, uspostavljani pravi betonski zidovi izmedju naroda i politièkih sustava, kao što je bilo izmeðu dvije Njemaèke nakon II svjetskog rata. Kakogod je u nekom od dijelova jugoistoène Evrope imperijalna ‘super-vlast' nestajala, tako su se istodobno podizali ustanci radi istrebljenja jednih ratobornih naroda od strane drugih.
Pad berlinskog zida, ujedinjenje dvije Njamèke, demokratizacija u zemljama srednje i istoène Evrope, raspad SSSR-a i osloboðenje istoènoevropskih država od tutorstva Moskve, donijeli su poèetkom devedesetih godina historijske promjene ne samo na Starom kontinentu, a nezamjenjivu ulogu u svemu tome imala je strategija «tihog preobražaja » koju je nenametljivo i istrajno provodilo Vijeæe/Savjet Evrope. I tadašnja 12-èlana Evropska unija dobila je snažan poticaj za produbljivanje Saveza po svim glavnim linijama, a posebno na politièkom, monetarnom, institucionalnom i sigurnosnom podruèju. EU od tada donosi uredbe i zakone koji se prvenstveno odnose na evropske graðane, osiguravajuæi im znatno viši nivo zajednièkih prava, ljudskih sloboda, kolektivne sigurnosti i ekonomskog prosperiteta.
Rušenjem Berlinskog zida, dakle, nisu srušene samo betonske zapreke kojima je iz politièkih razloga bio podijeljen isti narod, veæ su srušeni temelji skoro polustoljetnog hladnoga rata izmeðu Istoka i Zapada. Poèela je ubrzana industrijalizacija i demokratizacija istoènog dijela velike države, novac je sa zapadne strane poèeo u milijardama maraka godišnje doticati na istoènu, optimizam i radost veæine Nijemaca nisu se u prvim godinama nakon rušenja Zida, mogli opisati rijeèima. Trebalo je to vidjeti i doživjeti. Mlaðe generacije taj ogroman dogaðaj u historiji modernog njemaèkog i evropskog biæa, vjerovatno nikada neæe moæi ni razumjeti. Jedan od razloga je što æe mnoge važne èinjenice o tome vremenu vjerovatno još zadugo biti izvan oèiju najšire javnosti. Prema amerièkom historièaru i teoretièaru meðunarodnih odnosa, F. Williamu Engdahlu/Viljem Engdal, ratovi na Balkanu s poèetka 90-tih "izrežirani su zajednièkim naporima tadašnje britanske premijerke Margaret Thatcher/Taèer i francuskog predsjednika Francoisa Mitteranda/Franosa Miteran u oèajnièkom pokušaju da sprijeèe konaèni plan tadašnjeg kancelara Helmuta Kohla (Kol) o ujedinjenju dviju njemaèkih država". A u osnovi takvog Kolovog scenarija bili su geopolitièki interesi, odnosno "preventivno djelovanje" protiv amerièkog unipolarizma koji se veoma jasno nazirao kao alternativa hladnom ratu koji je tada bio na izdisaju.
Meðutim, rušenjem fizièkih i politièkih barijera meðu ljudima i stalno jaèanje uloge Vijeæa/Savjeta Evrope, Evropske unije, OSCE-a i NATO-a, nije po automatizmu roðena i nova era razumijevanja i eliminasanja politike sile, prinude i ratova. Naprotiv. Osiromašenje siromašnih je i dalje egzistiralo, duh nacionalizma je ponovo izašao ‘iz boce', na Balkanu su zapaljeni novi ratovi. Kako je vrijeme prolazilo, kako su se žrtve ratova uveæavale a materijalna dobra i historijske vrijednosti nestajale s lica zemlje - sve se više èinilo da je onaj nedovoljno poznati engleski geograf s poèetka 20. vijeka koji je osmislio cijelu nauènu disciplinu pod nazivom geopolitika - zaista bio apsolutno u pravu.
Naime, još u septembru 1989. tadašnji direktor Centralne obavjesstajne službe S.A.D. (CIA) William/Viljem Webster javno je izjavio da je novo podruèje djelovanja amerièke tajne sluzzbe "rad u posthladnoratovskoj eri". Ukazujuæi na sve oèiglednije znakove okretanja Gorbaèovljevog Sovjetskog Saveza prema Zapadu, ukljuèujuæi i približavanje unutar-sovjetskom sporazumu o razdružanju, Webster je tada precizirao: "Ekonomska pitanja kao što su trgovinske neravnoteže i tehnološki razvitak ilustruju pitanje koje postaje sve jasnije - naši (èitaj amerièki) politièki i vojni saveznici ujedno su i naši najveæi privredni suparnici". Strah od komunistièkih tajnih operacija, zavjera i subverzija bio je, dakle, završen a glavnu ulogu u takvom preokretu odigrao je tadašnji prozapadno orjentirani ruski predsjednik Mihail Gorbaèov, bez èijeg pristanka, formalni ujedinitelj dvije Njemaèke, Helmut Kohl ne bi mogao ni napraviti politèki posao stoljeæa. Široj javnosti je malo poznato da je prethodno, Gorbaèov u tajnosti, sklopio tajni plan s predsjednicima triju najveæih sovjetskih republika : Ruske Federacije, Ukrajine i Belorusije o konaènom, mirnom, razdruživanju Sovjetskog Saveza.
Novonastale pojave su nadmašile same sebe i njihove režisere. Izgleda niko tada kao Gorbaèov sam nije shvatao koliko su bile teške ekonomske tegobe tadašnjeg Sovjetskog Saveza i Istoènog bloka. Gorbaèov je kasnije tvrdio da je iskreno vjerovao da bi ujedinjenje dvije Njemaèke moglo biti najkonkretniji pokretaè Perestrojke, odnosno ekonomskog oporavka sovjetskih republika. Tadašnji, uprkos svemu, ipak moæni Sovjetski Savez se raspao, a Gorbaèov je, logièno, u domaæim opozicionim krugovima proglašen najodgovornijom osobom za takav rasplet. Takvu hipoteku æe kod veæine Rusa nositi zauvijek.
Bipolarni svijet je tada nestao. Sjeverna Amerika je postala neprikosnoveni lider svijeta i dežurni ‘policajac'. Zato nije teško razumjeti lakoæu s kojom su S.A.D. i Velika Britanija veæ 16. januara 1991. pokrenule do tada nezabilježenu vazdušnu operaciju. Meta je bio 16-milionski Irak, a izgovor Sadam Husein koji je poèetkom avgusta prethodne godine pokušao preuzeti naftom prebogati Kuvajt. Bio je to samo uvod narednim, nezaustavljivim, invazijama koje su intenzivirane dolaskom Georga Busha (Džordž Buš) mlaðeg na èelo Bijele kuæe.
Vijeæe/Savjet Evrope je u svemu tome bio i ostaje nemoæan, jer njegova uloga kao što se moglo vidjeti u prethodnim poglavljima, ne smije imati ni najtananijih vezica s vojnim aktivnostima. Evropska unija je, meðutim, iako formalno-pravno proširenih ovlasti veæ od 1993., cijelu ovu igru posmatrala nemoæno. Do otrježnjenja je došlo skoro èetiri godine kasnije kada je rat zapadnih sila protiv Miloševiæevog fašizma nikakvim drugim sredstvima nije mogao izbjeæi. Tek od tada EU užurbano izgraðuje partnerske odnose sa S.A.D. i Rusijom, preuzimajuæi s pravom poziciju ‘drugog pola' u svijetu novopodijeljenih glavnih uloga. (Kraj)
BiH u Vijeæu Evrope, deseti dio
KUDA I KAKO DALJE?
Prijemom Bosne i Hercegovine u Vijeæe/Savjet Evrope u Strasbourgu, njeni graðani su postali dio velike evropske demokratske porodice u kojoj, kao što je napomenuto, više od 800 miliona ljudi uživa zaštitu pod paragrafima Evropske konvencije o ljudskim pravima. To, naravno, ne znaèi da u takvoj 'porodici' nema nacionalnih, ekonomskih, socijalnih, etnièkih i drugih problema. Separatistièki pokreti od Balkana do Kavkaza ostaju izvor visokog rizika i stalne zabrinutosti. Francuski Le Pen (Jean-Marie Le Pen) nije jedini.
Kada je u aprilu 2002. godine informirao Politièki komitet Parlamentarne skupštine Vijeæa/Savjeta Evrope o tome dokle se stiglo s pripremama za prijem BiH u ovu instituciju, tadašnji Visoki predstavnik i uporni zagovornik integracionih procesa, Wolfgang Petritsch/Volfgang Petriè ustvrdio je da bi svi uslovi za dobijanje punopravnog èlanstva u VE mogli biti ispunjeni "preko noæi", kada bi meðu politièkim funkcionerima u zemlji postojala volja za kompromisom". Takav stav vrijedi i danas. Nedostatak politièke volje meðu liderima i retrogradni nacionalni romantizam u masama, predstavljaju glavne prepreke na putu prema Evropskoj uniji i natovom programu "Partnerstvo za mir" (PfP) mada je, takoðe, istina da do Brisela nikada iz Banjaluke ili Sarajeva nije stigla formalna poruka ni jednog funkcionera, ukljuèujuæi i najradikalnije voðe politièkih partija, da im EU nije potrebna, da je prijem u Vijeæe/Savjet Evrope štetno po nacionalnu samobitnost, ili da je vojni angažman meðunarodne zajednice u BiH, promašena investicija.
U takvom unutrašnjem košmaru, u kojem su i svi i niko za Evropu i njene demokratske tekovine, iz Sarajeva je poèetkom februara 2000. godine (dvije godine prije prijema u VE), ipak, upuæena formalna molba Evropskoj uniji da se pristupi izradi prve verzije Studije o opravdanosti pregovora koji prethode potpisivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruzzivanju (SSP). Nakon što je takav Sporazum u novembru 2000. potpisala Makedonija, a potom i Hrvatska, BiH je uz SR Jugoslaviju i Albaniju ostala jedina zemlja jugoistoène Evrope koja u tom èasu nije imala ni jednu vrstu ugovornih odnosa sa EU, a zajedno sa tadašnjom SRJ je bila jedina koja nije imala potpisan ni ugovor o veæ spomenutom Partnerstvu za mir u okviru NATO-a. Odgovor iz Brisela je tada bio negativan. Ocijenjeno je, s razlogom, da je nesloga u zemlji i dalje dominanta crta tekuæe politike, pa je nadležnima u Sarajevu odaslano 18 novih "opštih i posebnih uslova" koje je neophodno ispuniti prije poèetka pregovora o pridruživanju. Sedam uslova je bilo politièkog karaktera, šest iz oblasti ekonomije i pet iz domena demokratije, ljudskih prava i poštovanja zakona. To je onaj veæ poznati paket kojeg politièari i vladini službenici u zemlji èesto spominju kao «Mapa puta» ili «Putokazi» ka Evropskoj uniji (Road map).
Odnosi izmeðu EU i Bosne i Hercegovine su u postepenom usponu od juna 1998. kada je vlastima u Sarajevu ponuðena do tada nepoznata forma evropskog Sporazuma o specijalnim odnosima. Ali preko takvog Sporazuma nije bilo moguæe doæi do ugovornih odnosa, pored ostalog i zato što je veæ od kraja maja 1999. bila na snazi nova, dugoroèna strategija EU prema podruèju Zapadnog Balkana koja je uokvirena u veæ spomenuti Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (Stabilisation and Association Agreement -SAA) . Takav paket je podrazumijevao standardizaciju u trgovini, ekonomsku rekonstrukciju, uspostavu novih politièkih odnosa meðu državama jugoistoène Evrope i preduzimanje niza mjera za izgradnju meðusobnog povjerenja. Ova «treæa generacija» sporazuma predstavljala je samo jedan od segmenata cjelovitog evropskog programa sigurnosne, politièke i ekonomske stabilizacije u koji je od 2001-2006. godine izdvojeno više od 4,6 milijardi eura, ne raèunajuæi oko 6 milijardi eura koje je EU u zemlje Zapadnog Balkana uložila u razdoblju 1991-2001. godina.
Kakva je u svemo ovome uloga Vijeæa/Savjeta Evrope i zašto je ipak "novi proces stabilizacije i pridruživanja" toliko važan za Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Hrvatsku, Makedoniju, Srbiju i Crnu Goru? Zato što ima imperativno-posljedièni karakter: zemlja koja ne ispuni uslove za potpisivanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju ne može pristupiti ni jednoj drugoj (višoj) fazi ugovornih odnosa s Unijom. Drugo, iako se Sporazum potpisuje bilateralno, cijeli proces stabilizacije i pridruživanja ima striktan logièki slijed uslovljenosti - prvo stabilizacija (sigurnosna, ekonomska, demokratska) pa pridruživanj. Treæa karakteristika je njegov naglašeni regionalistièki karakter: ni jednoj zemlji se ne prijeèi individualni put prema Briselu, ali prioritet EU je, ipak, harmonizacija regije kao cjeline. Èetvrto - iako na prvi pogled (kao i svaki sporazum) predstavlja èin dobre volje i suglasja obje potpisnièke strane, ovaj Sporazum ipak ne lièi ni na jedan drugi meðunarodni sporazum, jer ima karakter obavezujuæeg meðunarodno-pravnog akta s vrlo preciznom listom uslova, faza i rokova koje svaka od zemalja potpisnica, ako želi pridruživanje, mora savladati prije ceremonije sveèanog potpisivanja.
"Sveto pismo Evropske unije", kako u žargonu vole reæi evropski birokrati, obuhvata pet glavnih reformskih podruèja, a svako od njih se dalje razgranava na još desetine oblasti institucionalno-pravnog, ekonomskog, vojnog, socijalnog, legislativnog...karaktera. Sporazum obuhvata politièki dijalog o pridruživanju; regionalnu saradnju; slobodnu trgovinu svih roba i usluga; usklaðivanje svih oko 80 hiljada stranica bh. zakonskih i podzakonskih akata sa zakonodavstvom EU; i na koncu - saradnja u svim oblastima mora biti od interesa za EU, ukljuèujuæi i kooperativnost u oblasti pravosuða i unutrašnjih poslova.
Idealno po Vijeæe/Savjet Evrope i Evropsku uniju bi bilo kada bi se svi vidovi saradnje i institucionalno organizovanje jugoistoka Evrope mogli razvijati po njemaèko-francuskom modelu pomirenja nakon Drugog svjetskog rata. Zakopavanje ratnih sjekira izmeðu ova dva zapadnoevropska susjeda podstaklo je fantastièno ekonomsko-politièko ujedinjenje u okviru današnje Evropske unije. Filozofija zajedništva u razlièitosti, veæinu najrazvijenijih zemalja Evrope dovela je poèetkom 2002. godine èak i do zajednièke valute. Godinu dana kasnije EU je formalno dobila i ešelone jedinstvene odbrane, a u toku je i višegodišnja sveunijska debata o sadržaju prvog zajednièkog ustava. Od utopije do stvarnosti, dakle, može se stiæi samo ako postoje ljudi koji to žele.
Zalažuæi se za ujedinjenu Evropu decenijama prije njenog formalnog zaèeæa, ‘otac' današnje EU, Jean Monnet/Žan Mone, govorio je 1950. godine da "ništa nije moguæe bez èovjeka, ali ništa nije ni trajno bez institucija", pozivajuæi se tada upravo na, u to vrijeme, nedugo iskustvo Vijeæa/Savjeta Evrope. (Kraj feljtona)