London/Brisel 24.6.2016. - Za evropsku ideju o ujedinjenju Starog kontinenta u petak, 24. Juna 2016. Osvanuo je tužan dan. Očekivana odluka građana Velike Britanije da se nakon 43 godine članstva u Evropskoj uniji vrate “nacionalnoj slobodi i samostalnosti” loša je opcija s teško predvidivim ishodom za obje dosadašnje ugovorne strane.
Velika Britanija bi u kratkom roku mogla osjetiti makroekonomske, trgovinske, monetarne, socijalne i druge generirajuće posljedice, a Evropska unija, iako je odavno morala biti svjesna stepena dezintegracionih procesa pod svojim krovom, teško će se oporaviti nakon gubitka jedne od najjačih svojih članica. Takav scenario nije bio nepoznat imajući u vidu da su eurofobi, euroskeptici i sve složnije desničarske frakcije u Velikoj Britaniji u zadnjih desetak godina vrlo otvoreno, transparentno i uporno radili na tome. Za svo to vrijeme Evropska unija nije uzvraćala adekvatnim unutarnjim reformama, a na globalnoj sceni je gotovo sasvim izgubila identitet.
Britanski premijer David Cameron, koji je politički bio za ostanak u Uniji, a duhovno za “samostalnost” svoje zemlje, u prvom obraćanju naciji nakon referenduma rekao je da se “volja naroda mora poštovati”, te da Velikoj Britaniji treba nova vlada.” Nije propustio ponoviti da su građani Ostrva 23. juna sudjelovali “na jednom od najveličanstvenijih primjera funkcioniranja demokratije”, te da mu je čast što je upravo on bio premijer u vrijeme referendum koji je “vjerovatno jedan od najznačajnijih događaja u historiji Velike Britanije.”
Volja građana se, bez sumnje mora poštovati ali će se Britanci već prvih dana nakon referenduma morati suočiti s pitanjem kako ukrotiti pad vrijednosti nacionalne valute u odnosu na korpu svjetskih valuta i kako održati priliv stranih investicija? Šta sa oko tri miliona svojih sugrađana koji su do sada radili na evropskim poslovima i na položajima unutar Evropske unije? Šta sa još oko million Britanaca koji će, kako se procjenjuje, indirektno ostati bez posla? Šta sa svojim izvoznim robama i uslugama koje su bile dio jedinstvenog evropskog tržišta?
Iako je Velika Britanija i do sada bila uvijek u statusu privilegirane članice Evropske unije s brojnim izuzecima u odnosu na jedinstvenu evropsku regulative - nije potpisnica Schengenskog sporazuma o slobodi kretanja i viznom režimu, niti je članica Eurozone, nikada nije prihvatala zajedničku agrarnu i socijalnu politiku, politiku azila i imigracije itd. - izlazak ove ekonomski jake i globalno utjecajne članice Evropske unije, neminovno će ishoditi i kratkoročne i dugoročne posljedice po cjelokupnu arhitekturu evropskih institucija, po ekonomiju i sam duh Evropske unije. Dosadašnja EU više ne postoji iako se radi o izlasku samo jedne njene članice, a ideje populizma, nacionalizma i političkog radikalizma na tlu EU i izvan nje, dobile su s brexitom novi vjerat u leđa.
Današnja Evropska unija je već desetak godina na stranputici i nije nimalo lako u ovom času prognozirati u kojem će se smjeru ovaj teški, staromodni i preskupi brod dalje kretati, da li će uspjeti pomiriti "južnjačke" i zapdne vrijednosne sudove u zajedničkim evropskim institucijama, te kako i kada će biti riješena unutrašnja ekonomska kriza i monetarna nestabilnost.
Izvjesno je jedino da će na nivou evropskih institucija neminovno uslijediti analiza da li se, i šta, moglo još učiniti da Velika Britanija ostane dio evropske porodice, te da li je izlazak ove zemlje iz EU posljedica istinskog nezadovoljstva britanskih građana ili se radi, ipak, o širem projektu populističkih udara na samu ideju evropskog ujedinjenja i destrukciju EU kao faktora kohezije u, i izvan, Starog kontinenta.
Izvjesno je također da će u evropskim institucijama već u narednim danima uslijediti ozbiljan pretres svega do sada postojećeg, uključujući i odlazak s pozornice onih koji nisu pokazali lidersko vizionarstvo ili ne znaju put za izlazak iz najveće krize evropske ideje od njenog nastanka.